Gəncə – Qazax arasındakı yolda baş vermiş döyüş (1752): Redaktələr arasındakı fərq

 
(Eyni redaktor tərəfindən edilmiş 82 ara dəyişiklik göstərilmir)
Sətir 35: Sətir 35:
  |vikianbar            =  
  |vikianbar            =  
}}
}}
'''Gəncə – Qazax arasındakı yolda baş vermiş döyüş (1752)''' — Şəki xanı Hacı Çələbi xan ilə gürcü çarları Teymuraz və İrakli arasında 8 aprel 1752-ci il tarixdə Gəncə – Qazax arasındakı yolda baş vermiş döyüş. Elmi-tarixi ədəbiyyatda düzgün olmayan “'''Qızılqaya xəyanəti'''” adı ilə tanınır. Lakin “Qızılqaya xəyanəti” əslində gürcü çarları Teymuraz ilə İraklinin Gəncə yaxınlığında – Qızılqaya adlı yerdə, Azərbaycan xanlarına xəyanət etmələrinə və onları həbs etdirmələrinə verilən addır, bu döyüş adı deyil və “Gəncə – Qazax arasındakı yolda baş vermiş döyüş” isə həmin '''Qızılqaya xəyanəti'''nə cavabdır. Bu döyüşdə Teymuraz və İraklinin ordusu məğlubiyyətə uğradı. Nəticədə, Gəncə, Qazax, Şəmsəddil, Borçalı, İrəvan xanlıqları Teymurazın nəzarətindən çıxdı və Hacı Çələbi xanın nəzarətinə keçdi.  
'''Gəncə – Qazax arasındakı yolda baş vermiş döyüş (1752)''' — Şəki xanı Hacı Çələbi xan ilə gürcü çarları Teymuraz və İrakli arasında 8 aprel 1752-ci il tarixdə Gəncə – Qazax yolunda baş vermişdir. Elmi-tarixi ədəbiyyatda düzgün olmayan “'''Qızılqaya xəyanəti'''” adı ilə tanınır. Lakin “Qızılqaya xəyanəti” əslində gürcü çarları Teymuraz ilə İraklinin Gəncə yaxınlığında – Qızılqaya adlı yerdə, Azərbaycan xanlarına xəyanət etmələrinə və onları həbs etdirmələrinə verilən addır, bu döyüş adı deyil və “Gəncə – Qazax arasındakı yolda baş vermiş döyüş” isə həmin “Qızılqaya xəyanəti”nə cavabdır. Bu döyüşdə Teymuraz və İraklinin ordusu məğlubiyyətə uğradı. Nəticədə, Gəncə, Qazax, Şəmsəddil, Borçalı İrəvan xanlıqları Teymurazın nəzarətindən çıxdı və Hacı Çələbi xanın nəzarətinə keçdi.  


==Haqqında məlumatlar==
==Haqqında məlumatlar==
Sətir 45: Sətir 45:
Pyotr Butkov bunu kitabının 1-ci hissəsində öz sözləri ilə verməklə<ref name="Q22" group="qeyd" />  yanaşı, həm də əlavə edir ki,  
Pyotr Butkov bunu kitabının 1-ci hissəsində öz sözləri ilə verməklə<ref name="Q22" group="qeyd" />  yanaşı, həm də əlavə edir ki,  


{{sitat2|Beləliklə, 1752-ci ildə gəncəli Şahverdi xan çar Teymurazdan üz döndərdi və ona illik bac verməyi dayandırdı. Çar Teymuraz oğlu İrakli ilə birlikdə Şahverdi xanı cəzalandırmaq üçün Gəncəyə gəldi. Lakin şəkili Hacı Çələbi xan Şirvan və ləzgi ordusunu toplayıb onun köməyinə çatdı{{sfn|Бутков П.Г. (часть первая 2)|1869|с=239}}.}}
{{sitat2|Beləliklə, 1752-ci ildə gəncəli Şahverdi xan çar Teymurazdan üz döndərdi və ona illik bac verməyi dayandırdı. Çar Teymuraz oğlu İrakli ilə birlikdə Şahverdi xanı cəzalandırmaq üçün Gəncəyə gəldi. Lakin şəkili Hacı Çələbi xan Şirvan və ləzgi ordusunu toplayıb onun köməyinə çatdı{{sfn|Бутков П.Г. (часть первая 2)|1869|с=239}}{{sfn|Бутков П.Г. (часть третья 5) |1869|с=89}}.}}


Molla Məhəmməd əl-Carinin “Car salnaməsi”nə görə isə 1751-ci ilin oktyabr ayının ortalarında Gəncə xanı Şahverdi xanın, Qarabağ xanı Pənahəli xanın, Qazıqumux hakimi Məhəmməd xanın və Car-Talanın nümayəndələri Şəki xanı Hacı Çələbinin yanına – Nuxaya, toplaşaraq Top-Qaraağacdan<ref name="Q23" group="qeyd" /> Gürcüstana yürüş etmək məsələsini müzakirə etmiş, lakin bir qərara gələ bilməyərək dağılışıblarmış{{sfn|Molla Məhəmməd əl-Cari (2)|1997|s=51}}. Bundan sonra “Car salnaməsi”ndə göstərilir ki, oktyabr ayının ortalarında
Molla Məhəmməd əl-Carinin “Car salnaməsi”nə görə isə 1751-ci ilin oktyabr ayının ortalarında Gəncə xanı Şahverdi xanın, Qarabağ xanı Pənahəli xanın, Qazıqumux hakimi Məhəmməd xanın və Car-Talanın nümayəndələri Şəki xanı Hacı Çələbinin yanına – Nuxaya, toplaşaraq Top-Qaraağacdan<ref name="Q23" group="qeyd" /> Gürcüstana yürüş etmək məsələsini müzakirə etmiş, lakin bir qərara gələ bilməyərək dağılışıblarmış{{sfn|Molla Məhəmməd əl-Cari (2)|1997|s=51}}. Bundan sonra “Car salnaməsi”ndə göstərilir ki, oktyabr ayının ortalarında
Sətir 51: Sətir 51:
{{sitat2|Şahverdi xan və Pənah xan, Hacı Çələbinin əmri ilə birləşərək erməni Xəmsəsinin bəzi yerlərinə hücum edirlər. Döyüş bitdikdən və Pənah xan ondan ayrıldıqdan sonra Hacı Çələbi və oğlu əsgərləri ilə birlikdə Şahverdi xanı öldürmək və ya onu tutmaq üçün Samuxa gedirlər{{sfn|Molla Məhəmməd əl-Cari (2)|1997|s=51}}.}}  
{{sitat2|Şahverdi xan və Pənah xan, Hacı Çələbinin əmri ilə birləşərək erməni Xəmsəsinin bəzi yerlərinə hücum edirlər. Döyüş bitdikdən və Pənah xan ondan ayrıldıqdan sonra Hacı Çələbi və oğlu əsgərləri ilə birlikdə Şahverdi xanı öldürmək və ya onu tutmaq üçün Samuxa gedirlər{{sfn|Molla Məhəmməd əl-Cari (2)|1997|s=51}}.}}  


Molla Məhəmməd əl-Cari, Xəmsə döyüşündə Hacı Çələbi xanın və oğlu Ağakişi bəyin iştirakını qeyd etməsə də, mətndəki ardıcıllığa və məzmuna əsasən belə çıxır ki, hər ikisi həmin döyüşdə iştirak etmiş, Şahverdi xan isə əksinə – iştirak etməmişdir. Hacı Çələbi xan Samuxa çatdıqdan sonra Car-Talaya döyüş hazırlığı xəbərdarlığı göndərir və tələb edir ki, onlar üç günə özlərini Samuxa çatdırsınlar. Lakin car-talalılar cəmi bir neçə saata gəlib onun yanına  çıxırlar. Hacı Çələbi xan onlara deyir ki, Şahverdi xan gürcülərə qarşı çıxmadığı üçün onu cəzalandırmağa gedir, amma onlar gərək Kür çayını keçməsinlər, əvəzində – vəd olunan vaxtda Top-Qaraağacda toplaşsınlar. Amma car-talalılar Gəncəyə yürüşdə iştirak etmək üçün inad göstərirlər və Hacı Çələbinin oğlu Ağakişi bəyin başçılıq etdiyi ordu ilə birlikdə Kürü keçib gecəynən Gəncəyə yola düşürlər. Onlar səhər tezdən Əhmədlini<ref name="Q24" group="qeyd" /> keçib Gəncəyə yaxınlaşanda Şahverdi xan onun üzərinə ordu gəlməsindən xəbər tutur və  
Molla Məhəmməd əl-Cari, Xəmsə döyüşündə Hacı Çələbi xanın və oğlu Ağakişi bəyin iştirakını qeyd etməsə də, mətndəki ardıcıllığa və məzmuna əsasən belə görünür ki, hər ikisi həmin döyüşdə iştirak etmiş, Şahverdi xan isə əksinə – iştirak etməmişdir. Hacı Çələbi xan Samuxa çatdıqdan sonra Car-Talaya döyüş hazırlığı xəbərdarlığı göndərir və tələb edir ki, onlar üç günə özlərini Samuxa çatdırsınlar. Lakin car-talalılar cəmi bir neçə saata gəlib onun yanına  çıxırlar. Hacı Çələbi xan onlara deyir ki, Şahverdi xan gürcülərə qarşı çıxmadığı üçün onu cəzalandırmağa gedir, amma onlar gərək Kür çayını keçməsinlər, əvəzində – vəd olunan vaxtda Top-Qaraağacda toplaşsınlar. Amma car-talalılar Gəncəyə yürüşdə iştirak etmək üçün inad göstərirlər və Hacı Çələbinin oğlu Ağakişi bəyin başçılıq etdiyi ordu ilə birlikdə Kürü keçib gecəynən Gəncəyə yola düşürlər. Onlar səhər tezdən Əhmədlini<ref name="Q24" group="qeyd" /> keçib Gəncəyə yaxınlaşanda Şahverdi xan onun üzərinə ordu gəlməsindən xəbər tutur və  


{{sitat2|... iki topu, qatırları, atları, otuz çadırı və əşyaları tərk edərək qalaya qaçır{{sfn|Molla Məhəmməd əl-Cari (2)|1997|s=51}}.}}
{{sitat2|... iki topu, qatırları, atları, otuz çadırı və əşyaları tərk edərək qalaya qaçır{{sfn|Molla Məhəmməd əl-Cari (2)|1997|s=51}}.}}
Sətir 70: Sətir 70:
{{sitat2|1752-ci ildə çar Teymuraz və çar İrakli ordu ilə Tiflisdən Gəncəyə gəldilər. Gəncə xanı Şahverdi xan çarları qarşılamaq üçün çoxsaylı hədiyyələrlə qaladan çıxdı və onlarla görüşdü. Qaradağlı kor Komuz (Kazım) xan və şuşalı Pənah xan da (hədiyyələrlə) çarları qarşıladı. Bu xanlar çarları Hacı Çələbi ilə barışdırmaq istəyirdilər. Çarlar başa düşdülər ki, adları çəkilən xanlar Hacı Çələbi ilə birləşmək qərarına gəliblər. Ona görə də (çarların göstərişi ilə) martın 21-də (Qriqori təqvimi ilə aprelin 1-i) bu xanlar həbs edilərək əlləri qandallandı və qarət edildilər{{Sfn|СМОМПК (3)|1896|сс=50-51}}... Pənah xanın oğlu Hacı Çələbini yanına getdi və Gəncəyə ordu gətirdi{{Sfn|СМОМПК (3)|1896|с=51}}.}}  
{{sitat2|1752-ci ildə çar Teymuraz və çar İrakli ordu ilə Tiflisdən Gəncəyə gəldilər. Gəncə xanı Şahverdi xan çarları qarşılamaq üçün çoxsaylı hədiyyələrlə qaladan çıxdı və onlarla görüşdü. Qaradağlı kor Komuz (Kazım) xan və şuşalı Pənah xan da (hədiyyələrlə) çarları qarşıladı. Bu xanlar çarları Hacı Çələbi ilə barışdırmaq istəyirdilər. Çarlar başa düşdülər ki, adları çəkilən xanlar Hacı Çələbi ilə birləşmək qərarına gəliblər. Ona görə də (çarların göstərişi ilə) martın 21-də (Qriqori təqvimi ilə aprelin 1-i) bu xanlar həbs edilərək əlləri qandallandı və qarət edildilər{{Sfn|СМОМПК (3)|1896|сс=50-51}}... Pənah xanın oğlu Hacı Çələbini yanına getdi və Gəncəyə ordu gətirdi{{Sfn|СМОМПК (3)|1896|с=51}}.}}  


Hacı Çələbi xanın 1754-cü ildə Osmanlı dövlətinin baş vəzirinə yazdığı məktubunda{{Sfn|Azərbaycan tarixi arxiv sənədlərində, I cild|2010|ss=452, 451, 450}}{{Sfn|Tahirova G.|2010|s=66}}{{Sfn|Tahirova G., 2013}}, Mirzə Adıgözəl bəyin “Qarabağnamə”sində{{sfn|Mirzə Adıgözəl bəy (1)|1950|ss=68-70}}, Kərim ağa Şəkixanovun “Şəki xanlarının ixtisar üzrə tarixi”ndə{{sfn|Kərim ağa Fateh|1958|s=17}} və Abbasqulu ağa Bakıxanovun “Gülüstani-İrəm”ində{{sfn|Bakıxanov A. (1)|2006|s=137}} də bu hadisəyə toxunulur, amma ikincidə daha çox məlumat var və bir bəhs bu mövzuya həsr olunmuşdur. “Car salnaməsi”ndən fərqli olaraq Kərim ağa Şəkixanov, Hacı Çələbi xana qarşı çıxmaq istəyən və əsir götürülən xanlar arasında xoylu Əhməd xanın{{sfn|Kərim ağa Fateh|1958|s=17}}, Mirzə Adıgözəl bəy naxçıvanlı Heydərqulu xanın{{sfn|Mirzə Adıgözəl bəy (1)|1950|s=68}}, Abbasqulu ağa Bakıxanov isə həm naxçıvanlı Heydərqulu xanın, həm də irəvanlı Hüseynəli xanın{{sfn|Bakıxanov A. (1)|2006|s=137}} olduğunu qeyd edir. Rus arxiv materiallarında İrəvan xanının əvvəlcədən İraklinin tərəfində vuruşduğu göstərilir<ref name="Q9" group="qeyd" />. Həmin vaxt Xoyun hakimi Əhməd xan yox, onun böyük qardaşı Şahbaz xan idi{{Sfn|İsmayılov E.E.|2003|с=37}}. Əgər Kərim ağa Şəkixanov bu hadisədə Xoy xanlığının iştirakını yazmaqla səhvə yol vermirsə və qardaşların adlarını da qarışdırmırsa, o halda mümkündür ki, Əhməd xan qoşun başçısı kimi Gəncəyə gəlmişdir. Hüseynəli xan da hələ İrəvan xanı deyildi, amma Əhməd xandan fərqli olaraq dəqiq məlumdur ki, o, Gəncəyə qoşun başçısı kimi gəlmişdi<ref name="Q8" group="qeyd" />. Onun adı Hacı Çələbi xanın məktubunda da var{{Sfn|Azərbaycan tarixi arxiv sənədlərində, I cild|2010|ss=452, 451, 450}}{{Sfn|Tahirova G.|2010|s=66}}{{Sfn|Tahirova G., 2013}}. Hüseynəli xandan başqa Hacı Çələbi xanın məktubunda Təbriz xanı Nəcəfqulu xanın da adı çəkilir:
Hacı Çələbi xanın 1754-cü ildə Osmanlı dövlətinin baş vəzirinə yazdığı məktubunda{{Sfn|Azərbaycan tarixi arxiv sənədlərində, I cild|2010|ss=452, 451, 450}}{{Sfn|Tahirova G.|2010|s=66}}{{Sfn|Tahirova G., 2013}}, Mirzə Adıgözəl bəyin “Qarabağnamə”sində{{sfn|Mirzə Adıgözəl bəy (1)|1950|ss=68-70}}, Kərim ağa Şəkixanovun “Şəki xanlarının ixtisar üzrə tarixi”ndə{{sfn|Kərim ağa Fateh|1958|s=17}} və Abbasqulu ağa Bakıxanovun “Gülüstani-İrəm”ində{{sfn|Bakıxanov A. (1)|2006|s=137}} də bu hadisəyə toxunulur, amma ikincidə daha çox məlumat var və bir bəhs bu mövzuya həsr olunmuşdur. “Car salnaməsi”ndən fərqli olaraq Kərim ağa Şəkixanov, Hacı Çələbi xana qarşı çıxmaq istəyən və əsir götürülən xanlar arasında xoylu Əhməd xanın{{sfn|Kərim ağa Fateh|1958|s=17}}, Mirzə Adıgözəl bəy naxçıvanlı Heydərqulu xanın{{sfn|Mirzə Adıgözəl bəy (1)|1950|s=68}}, Abbasqulu ağa Bakıxanov isə həm naxçıvanlı Heydərqulu xanın, həm də irəvanlı Hüseynəli xanın{{sfn|Bakıxanov A. (1)|2006|s=137}} olduğunu qeyd edir. Həmin vaxt Xoyun hakimi Əhməd xan yox, onun böyük qardaşı Şahbaz xan idi{{Sfn|İsmayılov E.E.|2003|с=37}}. Əgər Kərim ağa Şəkixanov bu hadisədə Xoy xanlığının iştirakını yazmaqla səhvə yol vermirsə və qardaşların adlarını da qarışdırmırsa, o halda mümkündür ki, Əhməd xan qoşun başçısı kimi Gəncəyə gəlmişdi. Hüseynəli xan da hələ İrəvan xanı deyildi, amma Əhməd xandan fərqli olaraq dəqiq məlumdur ki, o, Gəncəyə qoşun başçısı kimi gəlmişdi<ref name="Q30" group="qeyd" />. Belə ki onun adı Hacı Çələbi xanın məktubunda da var{{Sfn|Azərbaycan tarixi arxiv sənədlərində, I cild|2010|ss=452, 451, 450}}{{Sfn|Tahirova G.|2010|s=66}}{{Sfn|Tahirova G., 2013}}. Hüseynəli xandan başqa Hacı Çələbi xanın məktubunda Təbriz xanı Nəcəfqulu xanın da adı çəkilir:


{{sitat2| ...Qaradağlı Kazım xan, Pənah xan Cavanşir, Haqverdi (Şahverdi?) xan, Hüseynəli xan, Nəcəfqulu xan.... və sairə xanlar birləşib... (İrakli) xanların hamısını öz çadırına topladı. Ziyafət əsnasında onları həbs etdi. Sonra Gəncə qalası üzərinə hərəkət etdi{{Sfn|Azərbaycan tarixi arxiv sənədlərində, I cild|2010|ss=452, 451, 450}}{{Sfn|Tahirova G.|2010|s=66}}{{Sfn|Tahirova G., 2013}}.}}
{{sitat2| Qaradağlı Kazım xan, Pənah xan Cavanşir, Haqverdi (Şahverdi?) xan, Hüseynəli xan, Nəcəfqulu xan.... və sairə xanlar birləşib... (İrakli) xanların hamısını öz çadırına topladı. Ziyafət əsnasında onları həbs etdi. Sonra Gəncə qalası üzərinə hərəkət etdi{{Sfn|Azərbaycan tarixi arxiv sənədlərində, I cild|2010|ss=452, 451, 450}}{{Sfn|Tahirova G.|2010|s=66}}{{Sfn|Tahirova G., 2013}}.}}


Kərim ağa Şəkixanov və Mirzə Adıgözəl bəy İraklinin Cəncəyə heç də özbaşına gəlmədiyini, əslində onun Xoy (bu yalnız Kərim ağa Şəkixanovda var), Qaradağ, Qarabağ, Gəncə, və Naxçıvan (bu yalnız Mirzə Adıgözəl bəydə var) xanları tərəfindən ora dəvət edildiyini və məqsədlərinin isə Şəkiyə birlikdə hücum etmək olduğunu göstərirlər. Mirzə Adıgözəl bəyin “Qarabağnamə”sindən iqtibas:
Kərim ağa Şəkixanov və Mirzə Adıgözəl bəy, İraklinin Cəncəyə heç də öz təşəbbüsü ilə gəlmədiyini, əslində onun Xoy (bu, Mirzə Adıgözəl bəydə yoxdur), Qaradağ, Qarabağ, Gəncə, və Naxçıvan (bu, Kərim ağa Şəkixanovda yoxdur) xanları tərəfindən ora dəvət edildiyini və məqsədlərinin isə Şəkiyə birlikdə hücum etmək olduğunu göstərirlər{{sfn|Kərim ağa Fateh|1958|s=17}}{{sfn|Mirzə Adıgözəl bəy (1)|1950|ss=68-70}}. Mirzə Adıgözəl bəyə görə,


{{sitat2|Pənah xan, qaradağlı Kazım xan, naxçıvanlı Heydərqulu xan və gəncəli Şahverdi xan məsləhət məclisi qurdular. Onlar belə bir qərara gəldilər ki, bütün Şirvan ölkəsinin hakimi, azad və həmişəlik sahibi-ixtiyarı olan Hacı Çələbi onlarla hesablaşmır və dostluq yolunu düzlüklə getmir. Buna görə lazımdır ki, onu məğrurluq yuxusundan oyatmaq üçün tədbir görsünlər. Sonra ürəklərinin sözünü məktub vasitəsilə Gürcüstan valisi İrakli xana bildirdilər. Vali də özünün bu işdə və bu yolda onlarla yoldaş olduğunu izhar etdi. Onlara yazıb bildirdi ki, tezliklə hərəkət edərək fürsəti itirmədən buraya gəlsinlər.  
{{sitat2|Pənah xan, qaradağlı Kazım xan, naxçıvanlı Heydərqulu xan və gəncəli Şahverdi xan məsləhət məclisi qurdular. Onlar belə bir qərara gəldilər ki, bütün Şirvan ölkəsinin hakimi, azad və həmişəlik sahibi-ixtiyarı olan Hacı Çələbi onlarla hesablaşmır və dostluq yolunu düzlüklə getmir. Buna görə lazımdır ki, onu məğrurluq yuxusundan oyatmaq üçün tədbir görsünlər. Sonra ürəklərinin sözünü məktub vasitəsilə Gürcüstan valisi İrakli xana bildirdilər. Vali də özünün bu işdə və bu yolda onlarla yoldaş olduğunu izhar etdi. Onlara yazıb bildirdi ki, tezliklə hərəkət edərək fürsəti itirmədən buraya gəlsinlər.  
Sətir 92: Sətir 92:
Bu zamandan Hacı Çələbinin sözü məsəl yerinə keçmişdir və indiyədək xas və avam camaatın ağzında söylənməkdədir.
Bu zamandan Hacı Çələbinin sözü məsəl yerinə keçmişdir və indiyədək xas və avam camaatın ağzında söylənməkdədir.


Hacı Çələbi əmr etdi ki, ordu atlansın və təcili surətdə Kürdən keçsin. Onlar yol gedib mənzil keçdilər. Vali bu qəziyyəni eşitdi və bu hadisədən qorxuya düşdü; çünki o keçmişdə Hacı Çələbi qoşununun zərbəsini bir dəfə də görmüşdü<ref name=Q10 group=qeyd/>. Çarəsiz qalıb onu qarşıladı{{sfn|Mirzə Adıgözəl bəy (1)|1950|ss=68-70}}...}}
Hacı Çələbi əmr etdi ki, ordu atlansın və təcili surətdə Kürdən keçsin. Onlar yol gedib mənzil keçdilər. Vali bu qəziyyəni eşitdi və bu hadisədən qorxuya düşdü; çünki o keçmişdə Hacı Çələbi qoşununun zərbəsini bir dəfə də görmüşdü<ref name=Q31 group=qeyd/>. Çarəsiz qalıb onu qarşıladı{{sfn|Mirzə Adıgözəl bəy (1)|1950|ss=68-70}}...}}
 
Rus arxiv materiallarındakı qeydlərə əsasən, 1752-ci ildə
{{sitat2|Gəncəli Şahverdi xan Teymuraza bac verməyi dayandırdığı üçün Teymuraz və İrakli Gəncəyə yürüş edirlər, Gəncənin müdafiəsinə isə Çələbi xan cavabdeh idi{{sfn|Бутков П.Г. (часть третья 5) |1869|с=89}}.}}


===Döyüş===
===Döyüş===
Mənbələrdə həlledici döyüşün Gəncə – Qazax arasındakı yolda (Molla Məhəmməd əl Cari){{sfn|Molla Məhəmməd əl-Cari (3)|1997|ss=52-53}}, Kür üzərində{{sfn|Бутков П.Г. (часть первая 6) |1869|с=391}}{{sfn|Бутков П.Г. (часть первая 6) |1869|с=91}}{{sfn|Бутков П.Г. (часть третья 5) |1869|с=89}}, Şəmkir tərəfdə (Kərim ağa Şəkixanov){{sfn|Kərim ağa Fateh|1958|s=17}}, Gəncə şəhərindən yuxarı – Qızılqaya adlı yerdə, Şeyx Nizaminin qəbri yaxınlığında (Mirzə Adıgözəl bəy){{sfn|Mirzə Adıgözəl bəy (1)|1950|ss=68, 70}}, yaxud Gəncənin yarım ağaclığında (3,5 km) – Qızılqaya adlı yerdə (Abbasqulu ağa Bakıxanov){{sfn|Bakıxanov A. (1)|2006|s=137}}, baş verdiyi göstərilir<ref name="Q17" group="qeyd" />.
“Car salnaməsi”ə görə,
 
Hacı Çələbi xanın məktubunda göstərilir ki,


{{sitat2| ...səhərdən günortanın sonlarına qədər ox-oxa, top-topa, misli görünməmiş döyüş oldu. Allahın köməyi ilə müsəlmanlar qələbə çaldı{{Sfn|Azərbaycan tarixi arxiv sənədlərində, I cild|2010|ss=452, 451, 450}}{{Sfn|Tahirova G.|2010|s=66}}{{Sfn|Tahirova G., 2013}}.}}
{{sitat2|Gürcülər şənbə günü, cümədəüləvvəl ayının 23-də (1752-ci il aprelin 8-i) yerlərindən tərpənib qaçmağa hazırlaşarkən Hacı onların getməsindən xəbər tutur və dallarınca düşərək yolda onlara çatır. Qarşıdurma və döyüş həmin şənbə günü günortadan axşamadək davam edir. Hər iki tərəf tüfənglərdən, oxlardan, nizələrdən istifadə edirdi. Kafirlər çətinə düşdüklərini görüb qaçırlar. Gürcü əsgərləri Allah talanın köməyi ilə darmadağın edilirlər, onların müttəfiqləri dağılışır. Bəziləri öldürülür, əsir düşür, həbs edilir, qalanları qaçır. (İrakli və Teymuraz tərəfindən) həbs olunan xanlar xilas olurlar. Valilər gürcü ordusunun başçıları ilə qaçırlar. Onların bütün malları, dəvələri, qatırları, eşşəkləri, çadırları, topu, heyvanları və başqa şeyləri islam ordusuna qalır...<ref name=Q33 group=qeyd/>{{sfn|Molla Məhəmməd əl-Cari (3)|1997|ss=52-53}}.}}


“Hadisələrin təsviri” adlı anonim gürcü salnaməsinə görə,
“Hadisələrin təsviri” adlı anonim gürcü salnaməsinə görə,
Sətir 108: Sətir 103:
{{sitat2| Döyüş oldu. Çarlar Nuxadan gələn ordunun qarşısında dura bilmədilər, nizamsız şəkildə döyüşə girdilər və məğlubiyyətə uğradılar. Çarların ordusu çarlarla birlikdə Tiflisə geri döndü, xanlar – keçmiş əsirlər isə Gəncəyə Hacı Çələbinin yanına getdilər. Şənbə günü və Pasxa idi. Tiflis mokalakiləri (gürcü tacirlər) alış-veriş üçün Gəncədə idilər, martın 28-də (8 apreldə) onlar da Hacı Çələbinin adamları tərəfindən qarət edildilər{{Sfn|СМОМПК (3)|1896|сс=51, 52}}.}}
{{sitat2| Döyüş oldu. Çarlar Nuxadan gələn ordunun qarşısında dura bilmədilər, nizamsız şəkildə döyüşə girdilər və məğlubiyyətə uğradılar. Çarların ordusu çarlarla birlikdə Tiflisə geri döndü, xanlar – keçmiş əsirlər isə Gəncəyə Hacı Çələbinin yanına getdilər. Şənbə günü və Pasxa idi. Tiflis mokalakiləri (gürcü tacirlər) alış-veriş üçün Gəncədə idilər, martın 28-də (8 apreldə) onlar da Hacı Çələbinin adamları tərəfindən qarət edildilər{{Sfn|СМОМПК (3)|1896|сс=51, 52}}.}}


“Car salnaməsi”ə görə,
1752-ci ilin may (Qriqori təqvimi ilə may/iyun) ayında gürcü mitropoliti Romanın sözləri əsasında Kizlyarda tərtib edilmiş və Sankt-Peterburqa göndərilmiş məktubda göstərilir ki,
 
{{sitat2|Gürcülər və kaxetlər bir çox düşmənlərdən, xüsusi ilə də dağlılardan ziyan görürlər: İran vilayətinin beş xanı – Qazax, Borçalı, Şəmşəddil, İrəvan və Gəncə xanları, qismən gürcü çarına meylli idilər. Hansılar ki, gürcü çarı İraklinin yanında öz qoşunları ilə şəkili Hacı Çələbi ilə döyüşməyə getmişdilər. Amma Şəkili Hacı Çələbi İraklinin ordusundan 6.000 nəfəri öldürdü və ya əsir götürdü{{sfn|Бутков П.Г. (часть первая 4)|1869|с=389-390}}{{sfn|Бутков П.Г. (часть третья 5) |1869|с=89}}<ref name=Q34 group=qeyd/>.}}
 
11 iyul (Qriqori təqvimi ilə 22 iyul) 1752-ci il tarixdə Həştərxandan Sankt-Peterburqa göndərilmiş məktubda göstərilir ki,  


{{sitat2|Gürcülər şənbə günü, cümədəüləvvəl ayının 23-də (1752-ci il aprelin 8-i) yerlərindən tərpənib qaçmağa hazırlaşarkən Hacı onların getməsindən xəbər tutur dallarınca düşərək yolda onlara çatır. Qarşıdurma döyüş həmin şənbə günü günortadan axşamadək davam edir. Hər iki tərəf tüfənglərdən, oxlardan, nizələrdən istifadə edirdi. Kafirlər çətinə düşdüklərini görüb qaçırlar. Gürcü əsgərləri Allah talanın köməyi ilə darmadağın edilirlər, onların müttəfiqləri dağılışır. Bəziləri öldürülür, əsir düşür, həbs edilir, qalanları qaçır. (İrakli və Teymuraz tərəfindən) həbs olunan xanlar xilas olurlar. Valilər gürcü ordusunun başçıları ilə qaçırlar. Onların bütün malları, dəvələri, qatırları, eşşəkləri, çadırları, topu, heyvanları başqa şeyləri islam ordusuna qalır...<ref name=Q11 group=qeyd/>{{sfn|Molla Məhəmməd əl-Cari (3)|1997|ss=52-53}}.}}
{{sitat2|1752-ci il aprelin 12-də (Qriqori təqvimi ilə 23 apreldə) gürcü knyazı İrakli onunla birlikdə dörd xan gürcü əfqanlardan 14.000 nəfər toplayaraq Kür çayı üzərində Şəki xanı Hacı Çələbi ilə döyüşməyə başladılar. Lakin eyni zamanda yuxarıda adı çəkilən dörd xan ilə əfqanlar birlikdə İrakliyə xəyanət etdilər, buna görə də onun piyadalarından 1.000 nəfər öldürüldü, yaxud əsir götürüldü. Lakin İrakli özü  gürcü süvari ordusu ilə qaçdı bununla da ordunun qalan hissəsi ilə birlikdə özünü xilas etdi{{sfn|Бутков П.Г. (часть первая 5) |1869|с=390-391}}{{sfn|Бутков П.Г. (часть третья 5) |1869|с=89}}.}}  


Qusar polkunun gürcü əsilli poruçikinin izahatı əsasında tərtib edilmiş və 12 iyun (Yuli təqvimi ilə 23 iyun) 1753-cü il tarixdə Həştərxandan Sankt-Peterburqa göndərilmiş məktubda isə göstərilir ki,
Qusar polkunun gürcü əsilli poruçikinin izahatı əsasında tərtib edilmiş və 12 iyun (Yuli təqvimi ilə 23 iyun) 1753-cü il tarixdə Həştərxandan Sankt-Peterburqa göndərilmiş məktubda isə göstərilir ki,
Sətir 116: Sətir 115:
{{sitat2|Ötən 1752-ci ildə bu xanlar (Şəki, Şamaxı, Qəbələ və Gəncə xanları) birlikdə razılığa gələrək və Qaraqaytaq və və Quba xanlarını da öz aralarına qataraq, 8.000 nəfərədək tatar və ermənidən ibarət qoşun topladılar və İrakli ilə  döyüşə girdilər və o (İrakli), məğlub oldu və onun bütün düşərgəsi qarət edildi{{sfn|Бутков П.Г. (часть первая 8)|1869|с=393}}{{sfn|Бутков П.Г. (часть третья 5) |1869|с=89}}.}}  
{{sitat2|Ötən 1752-ci ildə bu xanlar (Şəki, Şamaxı, Qəbələ və Gəncə xanları) birlikdə razılığa gələrək və Qaraqaytaq və və Quba xanlarını da öz aralarına qataraq, 8.000 nəfərədək tatar və ermənidən ibarət qoşun topladılar və İrakli ilə  döyüşə girdilər və o (İrakli), məğlub oldu və onun bütün düşərgəsi qarət edildi{{sfn|Бутков П.Г. (часть первая 8)|1869|с=393}}{{sfn|Бутков П.Г. (часть третья 5) |1869|с=89}}.}}  


1753-cü ilin noyabr ayı tarixli “Sankt-Peterburq vedomostları”nda göstərilir ki,  
Hacı Çələbi xan 1754-cü ildə Osmanlı dövlətinə yazdığı məktubunda göstərir ki,
 
{{sitat2| Səhərdən günortanın sonlarına qədər ox-oxa, top-topa, misli görünməmiş döyüş oldu. Allahın köməyi ilə müsəlmanlar qələbə çaldı{{Sfn|Azərbaycan tarixi arxiv sənədlərində, I cild|2010|ss=452, 451, 450}}{{Sfn|Tahirova G.|2010|s=66}}{{Sfn|Tahirova G., 2013}}.}}


{{sitat2|İran bölgəsinin beş xanı qismən gürcü çarına meylli idi. Bunlar Qazax xanı, Burçalı xanı, Şəmsəddil xanı, İrəvan xanı və Gəncə xanları idi. Onların adamları gürcü çarı İraklinin tərəfində Hacı Çələbinin ordusu döyüşə girmişdilər... Hacı Çələbi çar İraklinin ordusundan 6.000 nəfəri qırdı və qəti qələbə qazandı. ...indi adları çəkilən  xanlar –  İrəvan, Gəncə, Qazax, Şəmsəddil və Burçalı xanları İraklidən üz döndərdilər və Hacı Çələbinin ordusu ilə birləşdilər{{Sfn|Левиатов В.Н. (1)|1948|с=123}}.}}
Mirzə Adıgözəl bəyə görə,


11 iyul (22 iyul) 1752-ci il tarixdə Həştərxandan Sankt-Peterburqa göndərilmiş məktubda göstərilir ki,  
{{sitat2|İlahi feyzlər mühiti və hədsiz işıqlıq mənbəyi olan mərhum, rəhmətlik cənab Şeyx Nizaminin nurani qəbri və pak məzarı yaxınlığında iki ordu bir-birinə yaxınlaşdı. Aralarında qətl və qarət odu alovlandı. Gürcüstan qoşunu biabırcasına sındı. Vali öz ordusuna qayıtmağa fürsət tapa bilməyib qaçdı. Bütün çadırları və ləvazimatı, xanlar ilə birlikdə, yerbəyer Qızılqayada qaldı. Hacı Çələbi Sınıqdan üç ağac (21 km) yuxarıyadək irəliləyib onları təqib etdi. Tiflisin beş ağaclığına (35 km) yetişdi. Qaçmaqda olan gürcü qoşununun qabağını Şəmkirdə, Şəmsəddinlidə və Qazaxda kəsib çox adam tələf etdi. Hacı Çələbi Baydar<ref name=Q35 group=qeyd/>  torpağında səngər qazdırdı. Oğlu Ağakişi bəyi Tiflisdən bəri yaşamaqda olan müsəlmanlara hakim və hökmran təyin etdi. Xanları da öz vətənlərinə göndərdi. Özü qayıdıb Şirvana gəldi{{sfn|Mirzə Adıgözəl bəy (2)|1950|s=89}}.}}


{{sitat2|1752-ci il aprelin 12-də (Qriqori təqvimi ilə 23 apreldə) gürcü knyazı İrakli və onunla birlikdə dörd xan gürcü və əfqanlardan 14.000 nəfər toplayaraq Kür çayı üzərində Şəki xanı Hacı Çələbi ilə döyüşməyə başladılar. Lakin eyni zamanda yuxarıda adı çəkilən dörd xan ilə əfqanlar birlikdə İrakliyə xəyanət etdilər, buna görə də onun piyadalarından 1.000 nəfər öldürüldü, yaxud əsir götürüldü. Lakin İrakli özü  gürcü süvari ordusu ilə qaçdı və bununla da ordunun qalan hissəsi ilə birlikdə özünü xilas etdi{{sfn|Бутков П.Г. (часть первая 5) |1869|с=390-391}}{{sfn|Бутков П.Г. (часть третья 5) |1869|с=89}}.}}
Abbasqulu ağa Bakıxanova görə,


Bunu Pyotr Butkov müxtəsər şəkildə öz kitabının birinci hissəsində verib{{sfn|Бутков П.Г. (часть первая 1)|1869|сс=238-239}}.
{{sitat2|Hacı Çələbi bu xəbəri (xanların həbs edilməsi xəbərini) eşidən kimi şücaət və igidliyi ilə Sərkar xanədanının hökmranlığına vasitə olan Ağa Rəzi bəylə ittifaq edib, Gürcüstan valisinin üzərinə hücum etdi. Gəncənin yarım ağaclığında, Qızıl Qaya adlı yerdə onu məğlub edərək, həmin xanları xilas etdi. Sonra valini təqib edib, Qazax və Borçalı mahallarını ələ keçirdi{{sfn|Bakıxanov A. (1)|2006|s=137}}.}}


Mirzə Adıgözəl bəyə görə,
====Mənbələrdə döyüşün baş verdiyi yerlər ====
Mənbələrdə həlledici döyüşün Gəncə – Qazax arasındakı yolda (Molla Məhəmməd əl Cari){{sfn|Molla Məhəmməd əl-Cari (3)|1997|ss=52-53}}, Kür üzərində{{sfn|Бутков П.Г. (часть первая 6) |1869|с=391}}{{sfn|Бутков П.Г. (часть первая 6) |1869|с=91}}{{sfn|Бутков П.Г. (часть третья 5) |1869|с=89}}, Şəmkir tərəfdə (Kərim ağa Şəkixanov){{sfn|Kərim ağa Fateh|1958|s=17}}, Gəncə şəhərindən yuxarı – Qızılqaya adlı yerdə, Şeyx Nizaminin qəbri yaxınlığında (Mirzə Adıgözəl bəy){{sfn|Mirzə Adıgözəl bəy (1)|1950|ss=68, 70}}, Gəncənin yarım ağaclığında (3,5 km) – Qızılqaya adlı yerdə (Abbasqulu ağa Bakıxanov){{sfn|Bakıxanov A. (1)|2006|s=137}}, yaxud Gəncə ətrafında{{Sfn|Бутков П.Г. (часть первая 2)|1869|с=239}} baş verdiyi göstərilir<ref name="Q32" group="qeyd" />.


{{sitat2|İlahi feyzlər mühiti və hədsiz işıqlıq mənbəyi olan mərhum, rəhmətlik cənab Şeyx Nizaminin nurani qəbri və pak məzarı yaxınlığında iki ordu bir-birinə yaxınlaşdı. Aralarında qətl və qarət odu alovlandı. Gürcüstan qoşunu biabırcasına sındı. Vali öz ordusuna qayıtmağa fürsət tapa bilməyib qaçdı. Bütün çadırları və ləvazimatı, xanlar ilə birlikdə, yerbəyer Qızılqayada qaldı. Hacı Çələbi Sınıqdan üç ağac (21 km) yuxarıyadək irəliləyib onları təqib etdi. Tiflisin beş ağaclığına (35 km) yetişdi. Qaçmaqda olan gürcü qoşununun qabağını Şəmkirdə, Şəmsəddinlidə və Qazaxda kəsib çox adam tələf etdi. Hacı Çələbi Baydar<ref name=Q12 group=qeyd/>  torpağında səngər qazdırdı. Oğlu Ağakişi bəyi Tiflisdən bəri yaşamaqda olan müsəlmanlara hakim və hökmran təyin etdi. Xanları da öz vətənlərinə göndərdi. Özü qayıdıb Şirvana gəldi{{sfn|Mirzə Adıgözəl bəy (2)|1950|s=89}}.}}
====Mənbələrdə döyüşün baş verdiyi tarixlər====
Pyotr Butkov döyüşün 12 aprel (Qriqori təqvimi ilə 23 aprel) 1752-ci il tarixdə baş verdiyini göstərir{{Sfn|Бутков П.Г. (часть первая 2)|1869|с=239}}{{sfn|Бутков П.Г. (часть третья 5) |1869|с=89}}. O, bunu 11 iyul (Qriqori təqvimi ilə 22 iyul) 1752-ci il tarixdə Həştərxandan Sankt-Peterburqa göndərilmiş məktubdan götürmüş olmalıdır, çünki həmin məktubda da tarix eynidir{{sfn|Бутков П.Г. (часть первая 5) |1869|с=390-391}}. Lakin məktubda və arxiv sənədləşməsində məktubun kimin izahı əsasında tərtib olunması göstərilmir, sadəcə qeyd edilir ki,


Abbasqulu ağa Bakıxanova görə,
{{sitat2|Bundan (mitropolit Romandan) sonra, ziyarətə gələn insanların hekayələrindən buna (mitropolit Romanın dediklərinə) bənzər bəzi məlumatlar əldə edildi:{{sfn|Бутков П.Г. (часть первая 6) |1869|с=391}}.}}


{{sitat2|Hacı Çələbi bu xəbəri (xanların həbs edilməsi xəbərini) eşidən kimi şücaət igidliyi ilə Sərkar xanədanının hökmranlığına vasitə olan Ağa Rəzi bəylə ittifaq edib, Gürcüstan valisinin üzərinə hücum etdi. Gəncənin yarım ağaclığında, Qızıl Qaya adlı yerdə onu məğlub edərək, həmin xanları xilas etdi. Sonra valini təqib edib, Qazax Borçalı mahallarını ələ keçirdi{{sfn|Bakıxanov A. (1)|2006|s=137}}.}}
Bu isə onu göstərir ki, döyüşün tarixi məktuba kiminsə şifahi məlumatı əsasında qeyd edilmişdir, bu heç bir sənədə, etibarlı mənbəyə əsaslanmır doğru olmaya bilər. Həqiqətən də həmin tarix o dövrün heç bir mənbəsi tərəfindən də təsdiqlənmir, əksinə, o dövrün xronikaları olan  “Car salnaməsi”ndə və “Hadisələrin təsviri”ndə fərqli tarix göstərilir adı çəkilən əsərlərdəki tarixlər üst-üstə düşür.


Əgər “Car salnaməsi”ndə xanların həbs edilmədinin ardınca gürcülərin Gəncə qalasını mühasirəyə almasının göstərilən tarixi Qriqori təqvimi ilə aprelin 1-i dirsə, “Hadisələrin təsviri” adlı anonim gürcü xronikasında da eyni tarix xanların həbs edilməsinin tarixidir. Bundan başqa, “Car salnaməsi”ndə həlledici döyüşün aprelin 8-də, şənbə günü baş verdiyi göstərilirsə, “Hadisələrin təsviri”ndə də göstərilir ki, eyni tarixdə çarlar məğlubiyyətə uğrayaraq geri çəkilmiş, əsir düşmüş xanlar azad olunaraq Gəncəyə – Hacı Çələbinin yanına getmiş, Gəncədəki gürcü tacirləri qarət olunmuşlar. Bu isə o deməkdir ki, bu döyüşlə bağlı “Car salnaməsi”ndə göstərilən aşağıdakı tarixlər dəqiqdir, çünki digər mənbədəki tarixlərlə üst-üstə düşür heç bir şübhə doğurmamalıdır:  
Əgər “Car salnaməsi”ndə xanların həbs edilməsinin ardınca gürcülərin Gəncə qalasını mühasirəyə almasının göstərilən tarixi Qriqori təqvimi ilə aprelin 1-i dirsə, “Hadisələrin təsviri”ndə də eyni tarix xanların həbs edilməsinin tarixidir. Bundan başqa, “Car salnaməsi”ndə həlledici döyüşün aprelin 8-də, şənbə günü baş verdiyi göstərilirsə, “Hadisələrin təsviri”ndə də göstərilir ki, eyni tarixdə çarlar məğlubiyyətə uğrayaraq geri çəkilmiş, əsir düşmüş xanlar azad olunaraq Gəncəyə – Hacı Çələbinin yanına getmiş, Gəncədəki gürcü tacirləri qarət olunmuşlar. Bu isə o deməkdir ki, bu döyüşlə bağlı “Car salnaməsi”ndə və “Hadisələrin təsviri”ndə göstərilən tarixlər bir-birini təsdiqləyir hadisələr aşağıdakı xronoloji ardıcıllıq üzrə cərəyan etmişdir:  


'''1 aprel''' — (şənbə günü) xanlar həbs edilmiş,  
'''1 aprel''' — (şənbə günü) xanlar həbs edilmiş,  
Sətir 142: Sətir 145:
'''3 aprel''' — (bazar ertəsi günü) Hacı Çələbi xan Kür çayını keçərək Gəncəyə yola düşmüş,  
'''3 aprel''' — (bazar ertəsi günü) Hacı Çələbi xan Kür çayını keçərək Gəncəyə yola düşmüş,  


'''8 aprel''' — (şənbə günü) Hacı Çələbi xan Gəncə-Qazax arasında Teymuraz və İraklinin ordusu ilə döyüşmüş və qalib gəlmişdir.
'''8 aprel''' — (şənbə günü) Hacı Çələbi xan Gəncə Qazax arasında Teymuraz və İraklinin ordusu ilə döyüşmüş və qalib gəlmişdir.


===Döyüşdən sonra===
===Döyüşdən sonra===
Sətir 150: Sətir 153:


Pənah xanın rəiyyətini onun (Pənah xanın) ixtiyarında qoyurlar. Onlar (rəiyyət) Cavanşir tayfasından idi. Kazım xanın Qaradağdan olan, Şahverdi xanın Qarabağdan olan, Suanverdi (Sübhanverdi) xanın Qazaxdan olan rəiyyətlərini də onların ixtiyarında saxlayırlar. Bütün bunlar 1165-ci ildə baş verir (20.11.1751–07.11.1752){{sfn|Molla Məhəmməd əl-Cari (3)|1997|s=53}}.}}
Pənah xanın rəiyyətini onun (Pənah xanın) ixtiyarında qoyurlar. Onlar (rəiyyət) Cavanşir tayfasından idi. Kazım xanın Qaradağdan olan, Şahverdi xanın Qarabağdan olan, Suanverdi (Sübhanverdi) xanın Qazaxdan olan rəiyyətlərini də onların ixtiyarında saxlayırlar. Bütün bunlar 1165-ci ildə baş verir (20.11.1751–07.11.1752){{sfn|Molla Məhəmməd əl-Cari (3)|1997|s=53}}.}}


==Qeydlər==
==Qeydlər==
Sətir 159: Sətir 161:
<ref name=Q21>9 mart (20 mart) 1751-ci il tarixdə Həştərxandandan Sankt-Peterburqa göndərilmiş məktubda göstərilir ki,  
<ref name=Q21>9 mart (20 mart) 1751-ci il tarixdə Həştərxandandan Sankt-Peterburqa göndərilmiş məktubda göstərilir ki,  


{{sitat2|Nadir şahın nəvəsi Şahrux mirzə özünü İran şahı elan edərək İsfahana gəlmiş və oradan gürcü şahzadəsi İrakliyə məktub yollayaraq onu dəstəkləməsini istəmişdir. Əvəzində ona 30.000 manat pul, qızıl tac və xələt göndərmiş, üstəlik, onu bütün İran ordusunun sərdarı təyin etmişdir {{Harvnbru|Бутков П.Г. (часть первая 4)|1869|pp=389}}.}}
{{sitat3|Nadir şahın nəvəsi Şahrux mirzə özünü İran şahı elan edərək İsfahana gəlmiş və oradan gürcü şahzadəsi İrakliyə məktub yollayaraq onu dəstəkləməsini istəmişdir. Əvəzində ona 30.000 manat pul, qızıl tac və xələt göndərmiş, üstəlik, onu bütün İran ordusunun sərdarı təyin etmişdir {{Harvnbru|Бутков П.Г. (часть первая 4)|1869|pp=389}}.}}


Şahrux mirzə 1748-ci ildə Məşhəddə şah elan olunmuş, lakin 1750-ci ildə hakimiyyətdən salınaraq və kor edilmişdi. Məktubun sonundakı “Bizim fikrimiz” başlıqlı qeyddə isə vurğulanır ki,  
Şahrux mirzə 1748-ci ildə Məşhəddə şah elan olunmuş, lakin 1750-ci ildə hakimiyyətdən salınaraq və kor edilmişdi. Məktubun sonundakı “Bizim fikrimiz” başlıqlı qeyddə isə vurğulanır ki,  


{{sitat2|Düzdür, Şahrux başqaları tərəfindən devrilib kor edəndə şahzadə İrakli ona çox kömək edə bilmədi, lakin nə bacarırdısa onu da etdi {{Harvnbru|Бутков П.Г. (часть первая 4)|1869|pp=389}}.}}
{{sitat3|Düzdür, Şahrux başqaları tərəfindən devrilib kor edəndə şahzadə İrakli ona çox kömək edə bilmədi, lakin nə bacarırdısa onu da etdi {{Harvnbru|Бутков П.Г. (часть первая 4)|1869|pp=389}}.}}
</ref>
</ref>


<ref name=Q22>{{sitat2|Kaxet çarı İrakli Şəki, Şamaxı, Gəncə və Qəbələ xanlarına məktub yazaraq bildirmişdi ki, İranda şah olmadığına və asayiş pozulduğuna görə, o, bir Gürcüstan valisi olaraq, İranda əmin-amanlığın bərpasına və şahın seçilməsinə kömək etməyə hazırdır. Lakin həmin xanlar monarxiyanın xarabalığı üzərində onun yüksəlmək niyyətini başa düşdülər və nəinki onu dəstəlkləmədilər, hətta ona qarşı sui-qəsd hazırlamağa başladılar {{Harvnbru|Бутков П.Г. (часть первая 1)|1869|pp=238-239}}.}}
<ref name=Q22>{{sitat3|Kaxet çarı İrakli Şəki, Şamaxı, Gəncə və Qəbələ xanlarına məktub yazaraq bildirmişdi ki, İranda şah olmadığına və asayiş pozulduğuna görə, o, bir Gürcüstan valisi olaraq, İranda əmin-amanlığın bərpasına və şahın seçilməsinə kömək etməyə hazırdır. Lakin həmin xanlar monarxiyanın xarabalığı üzərində onun yüksəlmək niyyətini başa düşdülər və nəinki onu dəstəlkləmədilər, hətta ona qarşı sui-qəsd hazırlamağa başladılar {{Harvnbru|Бутков П.Г. (часть первая 1)|1869|pp=238-239}}.}}
</ref>
</ref>


Sətir 190: Sətir 192:
</ref>
</ref>


<ref name=Q8>Fuad Əliyev və Urfan Həsənovun 1997-ci ildə, Elçin Qarayevin isə 2010-cu ildə çap olunmuş “İpəvan xanlığı” kitablarında {{Harvnbaz|Əliyev F., Həsənov U.|1997|pp=57-58}}{{Harvnbaz|Qarayev E.|2010|p=n38 (PDF)}} bu döyüşdə İrəvan xanı kimi Xəlil xanın iştirak etdiyi göstərilir. “Şəki ən qədim zamanlardan günümüzədək” kitabında Abbasqulu isə ağa Bakıxanovun Həsənəli xan əvəzinə səhvən Hüseynəli xan yazdığı ehtimalı irəli sürülür {{Harvnbaz|Mahmudov Y.M.,|2020|p=185}}. Lakin bu səhv ehtimaldır, çünki Hüseynəli xanın adı Hacı Çələbi xanın məktubunda {{Harvnbaz|Azərbaycan tarixi arxiv sənədlərində, I cild|2010|pp=452, 451, 450}}{{Harvnbaz|Tahirova G.|2010|p=66}}{{Harvnbaz|Tahirova G., 2013}} da çəkilir. Çox güman ki o, İrəvan xanlığının qoşununa başçılıq edirmiş.
<ref name=Q30>Fuad Əliyev və Urfan Həsənovun 1997-ci ildə, Elçin Qarayevin isə 2010-cu ildə çap olunmuş “İpəvan xanlığı” kitablarında {{Harvnbaz|Əliyev F., Həsənov U.|1997|pp=57-58}}{{Harvnbaz|Qarayev E.|2010|p=n38 (PDF)}} bu döyüşdə İrəvan xanı kimi Xəlil xanın iştirak etdiyi göstərilir. “Şəki ən qədim zamanlardan günümüzədək” kitabında Abbasqulu isə ağa Bakıxanovun Həsənəli xan əvəzinə səhvən Hüseynəli xan yazdığı ehtimalı irəli sürülür {{Harvnbaz|Mahmudov Y.M.,|2020|p=185}}. Lakin bunlar səhv ehtimallardır, çünki Hüseynəli xanın adı Hacı Çələbi xanın məktubunda {{Harvnbaz|Azərbaycan tarixi arxiv sənədlərində, I cild|2010|pp=452, 451, 450}}{{Harvnbaz|Tahirova G.|2010|p=66}}{{Harv|Tahirova G., 2013}} da çəkilir. Çox güman ki o, İrəvan xanlığının qoşununa başçılıq edirmiş.  
</ref>
 
<ref name=Q9>11 avqust (Qriqori təqvimi il 22 avqust) tarixli Həştərxan sənədində göstərilir ki, döyüş Gəncə yaxınlığında baş vermiş, Teymuraz məğlub olmuşdur, çünki irəvanlılar ona xəyanət etmişlər. 23 noyabr (Qriqori təqvimi il 3 dekabr) tarixli Kizlar sənədində, mitropolit Romanın 1752-ci ilin may ayında  verdiyi məlumata görə, Yerevan, Gəncə, Qazax, Şəmsəddil və Borçalı xanları İraklidən ayrılıblar və Hacı Çələbiyə birləşiblər {{Harvnbru|Бутков П.Г. (часть третья 5) |1869|с=89}}.
</ref>
 
<ref name=Q10>Teymuraz və İrakli ilə Hacı Çələbi xanın qoşunları arasında 1751-ci ildə Car vilayətində baş vermiş vuruşma nəzərdə tutulur.
</ref>
 
<ref name=Q11>Bunun ardınca “Car salnaməsi”ndə açıq-aşkar mübaliğəyə yol verilir: “''Lakin kafirlər Car ordusunun gəlməsindən qorxaraq Şirvan ordusunun qabağından qaçırlar (?!)''.”
</ref>
 
<ref name=Q12>''Baydar'' – hal hazırda Gürcüstan Respublikasının Kvemo-Kartli vilayətinin Marneulu bələdiyyəsi ərazisində kənd.  
</ref>
</ref>


<ref name=Q13>Mitropoliti Afanasi 1752-ci ilin may ayının sonu, yaxud iyun ayının birinci yarısında Rusiyaya – rus çariçəsi Yelizavetanın sarayına göndərilmişdi {{Harvnbru|Православная Энциклопедия}}.
<ref name=Q31>Teymuraz və İrakli ilə Hacı Çələbi xanın qoşunları arasında 1751-ci ildə Car vilayətində baş vermiş vuruşma nəzərdə tutulur.  
</ref>
</ref>


<ref name=Q14>''Həsənsu'' – hal-hazırda Azərbaycan Respublikasının Ağstafa rayonunda kənd.
<ref name=Q32>Sevda Süleymanova Pyotr Butkovun və Vadim Leviatovun kitablarını istinad göstərərək döyüşün Ağstafaçay üzərində baş verdiyini qeyd edir {{Harvnbaz|Molla Məhəmməd əl-Cari (4)|1997|p=131, qeyd 321}}, lakin göstərilən yerdə belə bir məlumat tapa bilmədik {{Harvnbru|Бутков П.Г. (часть первая 5)|1869|pp=390-391}}{{Harvnbru|Левиатов В.Н. (0)|1948|pp=116 (PDF: 91)}}.
</ref>
</ref>


<ref name=Q15>''Tatartut'' – vaxtilə indiki Osetiya Respublikası (Rusiya Federasiyası) ərazisində mövcud olmuş Orta əsrlər şəhəri. 1981-ci ildə bu şəhərdən yalnız bir minarə salamat qalmışdı.
<ref name=Q33>Bunun ardınca “Car salnaməsi”ndə açıq-aşkar mübaliğəyə yol verilir: “''Lakin kafirlər Car ordusunun gəlməsindən qorxaraq Şirvan ordusunun qabağından qaçırlar (?!)''.
</ref>
</ref>


<ref name=Q34>Bu hissə 1753-cü ilin noyabr (Qriqori təqvimi ilə noyabr/dekabr) ayı tarixli “Sankt-Peterburq vedomostları”nda dərc edilmişdir:


{{sitat3|İran bölgəsinin beş xanı qismən gürcü çarına meylli idi. Bunlar Qazax xanı, Burçalı xanı, Şəmsəddil xanı, İrəvan xanı və Gəncə xanları idi. Onların adamları gürcü çarı İraklinin tərəfində Hacı Çələbinin ordusu döyüşə girmişdilər... Hacı Çələbi çar İraklinin ordusundan 6.000 nəfəri qırdı və qəti qələbə qazandı. ...indi adları çəkilən  xanlar –  İrəvan, Gəncə, Qazax, Şəmsəddil və Burçalı xanları İraklidən üz döndərdilər və Hacı Çələbinin ordusu ilə birləşdilər {{Harvnbru|Левиатов В.Н. (1)|1948|p=123}}.}}


<ref name=Q17>Sevda Süleymanova Pyotr Butkovun və Vadim Leviatovun kitablarını istinad göstərərək döyüşün Ağstafaçay üzərində baş verdiyini qeyd edir {{Harvnbaz|Molla Məhəmməd əl-Cari (4)|1997|p=131, qeyd 321}}, lakin göstərilən yerdə belə bir məlumat tapa bilmədik {{Harvnbru|Бутков П.Г. (часть первая 5)|1869|pp=390-391}}{{Harvnbru|Левиатов В.Н. (0)|1948|pp=116 (PDF: 91)}}.
</ref>
</ref>


<ref name=Q18>''Tavlinlər'' – gürcülər və qumuqlar və onlardan sonra isə ruslar Dağıstanın şimal-şərqindəki dağ əhalisini, əsasən də avarları belə adlandırırdılıar.  
<ref name=Q35>''Baydar'' – hal hazırda  Marneulu bələdiyyəsi (Kvemo-Kartli vilayəti, Gürcüstan) ərazisində kənd.  
</ref>
</ref>


}}
}}
Sətir 278: Sətir 268:
  | archivedate    =
  | archivedate    =
  | ref            = Бутков П.Г. (часть первая 2)
  | ref            = Бутков П.Г. (часть первая 2)
}}
#: {{kitab3
| müəllif        = Бутков П.Г.
| hissə          = {{abbr|'''Глава 53'''|İstinad edilən səhifəyə keçid|1}}
| hissənin linki  = https://archive.org/details/materialy_dlya_novoy_istorii_kavkaza_s_1722_po_1803_god_part_2/materialy_dlya_novoy_istorii_kavkaza_s_1722_po_1803_god_part_1/page/240/mode/1up
| başlıq          = Материалы для новой истории Кавказа, с 1722 по 1803 год (часть первая)
| orijinal        =
| link            =
| vikimənbə      =
| cavabdeh        =
| nəşr            =
| yer            = Санкт-Петербург
| nəşriyyat      = Тип. Имп. Акад. наук Издательство
| il              = 1869
| cild            =
| страницы        = 240
| sütunlar        =
| səhifələr      =
| seriya          =
| isbn            =
| doi            =
| tiraj          =
| archiveurl      =
| archivedate    =
| ref            = Бутков П.Г. (часть первая 3)
}}
}}
#:{{kitab3
#:{{kitab3
Sətir 428: Sətir 393:
  | archivedate    =
  | archivedate    =
  | ref            = Бутков П.Г. (часть третья 5)  
  | ref            = Бутков П.Г. (часть третья 5)  
}}
#:{{kitab3
| müəllif        = Бутков П.Г.
| hissə          = {{abbr|'''1752'''|İstinad edilən səhifəyə keçid|1}}
| hissənin linki  = https://viewer.rusneb.ru/ru/000202_000006_244938%7C57132869-22B9-4CB5-A0C1-EB70C392BF0E?page=130&rotate=0&theme=white
| başlıq          = Материалы для новой истории Кавказа, с 1722 по 1803 год (часть третья)
| orijinal        =
| link            =
| vikimənbə      =
| cavabdeh        =
| nəşr            =
| yer            = Санкт-Петербург
| nəşriyyat      = Тип. Имп. Акад. наук Издательство
| il              = 1869
| cild            =
| страницы        = 90
| sütunlar        =
| səhifələr      =
| seriya          =
| isbn            =
| doi            =
| tiraj          =
| archiveurl      =
| archivedate    =
| ref            = Бутков П.Г. (часть третья 6)
}}
}}
# {{kitab3
# {{kitab3
Sətir 528: Sətir 468:
  | archivedate    =
  | archivedate    =
  | ref            = Левиатов В.Н. (1a)
  | ref            = Левиатов В.Н. (1a)
}}
#: {{kitab3
| müəllif        = Левиатов В.Н.
| hissə          = {{abbr|'''Первые годы деятельности Челеби-хана'''|İstinad edilən səhifəyə keçid|1}}
| hissənin linki  = https://archive.org/details/ocherki-iz-istorii-azerbaydjana-v-xviii-veke/page/97/mode/1up
| başlıq          = Очерки из истории Азербайджана в XVIII веке
| orijinal        =
| link            = http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=vtls000378515
| vikimənbə      =
| cavabdeh        =
| nəşr            =
| yer            = Баку
| nəşriyyat      = Изд-во АН Азерб. ССР
| il              = 1948
| cild            =
| страницы        = 123 – 124 (PDF: 97)
| sütunlar        =
| страниц        = 227
| seriya          =
| isbn            =
| doi            =
| tiraj          =
| archiveurl      =
| archivedate    =
| ref            = Левиатов В.Н. (2)
}}
}}
# {{CS|14-15|ref=Molla Məhəmməd əl-Cari}}
# {{CS|14-15|ref=Molla Məhəmməd əl-Cari}}
#:{{CS|44-45|ref=Molla Məhəmməd əl-Cari (1)}}
#:{{CS|50-51|ref=Molla Məhəmməd əl-Cari (2)}}
#:{{CS|50-51|ref=Molla Məhəmməd əl-Cari (2)}}
#:{{CS|52-53|ref=Molla Məhəmməd əl-Cari (3)}}
#:{{CS|52-53|ref=Molla Məhəmməd əl-Cari (3)}}
Sətir 636: Sətir 550:
  | archivedate    = 28 Sep 2020
  | archivedate    = 28 Sep 2020
}}
}}
# {{Sayta istinad2|url=http://az.gumilev-center.ru/s-ki-xanligi-il-osmanli-munasib-tl-ri/ |author =Tahirova G. |authorlink= |title=Şəki xanlığı ilə Osmanlı münasibətləri |subtitle= |deadlink= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928120739/http://az.gumilev-center.ru/s-ki-xanligi-il-osmanli-munasib-tl-ri/ |archivedate=28 Sep 2020 |lang=az |showlang=|responsible=  |website=Центр Льва Гумилева в Азербайджане |websiteurl=http://az.gumilev-center.ru/ |type= |date=2013 |accessdate= 01.05.2024|quote= |quoteup= |description= |ref= Tahirova G., 2013}}
# {{Sayta istinad2|url=http://az.gumilev-center.ru/s-ki-xanligi-il-osmanli-munasib-tl-ri/ |author =Tahirova G. |authorlink= |title=Şəki xanlığı ilə Osmanlı münasibətləri |subtitle= |deadlink= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200928120739/http://az.gumilev-center.ru/s-ki-xanligi-il-osmanli-munasib-tl-ri/ |archivedate=28 Sep 2020 |lang=az |showlang=|responsible=  |website=Центр Льва Гумилева в Азербайджане |websiteurl=http://az.gumilev-center.ru/ |type= |date=2013 |accessdate= 01.05.2024|quote= |quoteup= |description= |ref= Tahirova G., 2013}}
# {{kitab3
# {{kitab3
  | müəllif        = Mirzə Adıgözəl bəy.
  | müəllif        = Mirzə Adıgözəl bəy.
Sətir 687: Sətir 601:
  | ref            = Mirzə Adıgözəl bəy (2)
  | ref            = Mirzə Adıgözəl bəy (2)
}}
}}
# {{ŞXT-1958|17|ref=Kərim ağa Fateh}}
# {{ŞXT-1958b|17|ref=Kərim ağa Fateh}}
# {{kitab3
# {{kitab3
  | müəllif        = Bakıxanov A.
  | müəllif        = Bakıxanov A.
Sətir 713: Sətir 627:
  | ref            = Bakıxanov A. (1)
  | ref            = Bakıxanov A. (1)
}}
}}
# {{Şəki ən qədim zamanlardan günümüzədək|185|ref= Mahmudov Y.M.,}}
# {{Şəki ən qədim zamanlardan günümüzədək|185|ref= Mahmudov Y.M.,}}
# {{kitab3
# {{kitab3
Sətir 771: Sətir 678:
  | ref            = Qarayev E.
  | ref            = Qarayev E.
}}
}}
# {{məqalə
# {{ATŞCX|4|37| Ханы Хойские. Материалы к родословной и биографиям|Исмаилов Э.Э.|ref=İsmayılov E.E.|ru}}
| müəllif        =
| başlıq          = {{abbr|'''1752 г. сентября 25.—Письмо Теймураза К посланнику Афанасию о победе Ираклия II над сыном Аджи Челебия'''|İstinad edilən səhifəyə keçid|1}}
| orijinal        =
| link            = https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XVIII/1740-1760/Rus_gruz_otn_18_v_c_1/21-40/27.htm
| dil            = ru
| cavabdeh        =
| nəşrin müəllifi =
| nəşr            = АВПРИ.Ф. Сношения России с Грузией. Оп. 110/1. 1752 г. Д. 4 Лл. 20-21.
| tip            =
| yer            =
| nəşriyyat      =
| il              = 1752
| cild            =
| buraxılış      = 25 сентября
| nömrə          = 27
| səhifələr      =
| isbn            =
| issn            =
| doi            =
| bibcode        =
| arxiv          =
| pmid            =
| ref             = АВПРИ.Ф. Сношения России с Грузией.
| archiveurl      = https://web.archive.org/web/20191124014612/https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XVIII/1740-1760/Rus_gruz_otn_18_v_c_1/21-40/27.htm
| archivedate    = 24 Nov 2019 - 23 Jan 2020
}}
# {{Sayta istinad|url=https://www.pravenc.ru/text/76878.html |author = |authorlink= |title={{abbr|'''Афанасий'''|İstinad edilən səhifəyə keçid|1}} |subtitle= |deadlink= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604005919/https://www.pravenc.ru/text/76878.html |archivedate=7 Jul 2012 - 4 Jun 2023 |lang= |showlang=yes|responsible=  |website=Православная Энциклопедия |websiteurl=https://www.pravenc.ru/ |type= |date= |accessdate= 06.05.2024|quote= |quoteup= |description= |ref=Православная Энциклопедия }}
# {{kitab3
# {{kitab3
  | müəllif        = Орбелиани П.
  | müəllif        = Həmidova Ş.P.
  | hissə          =  
  | hissə          = 1.Şəki xanlığı və Kartli-Kaxetiya çarlığı münasibətləri
  | hissənin linki  =  
  | hissənin linki  = http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=6965&pno=21
  | başlıq          = {{abbr|'''Амбавни Картли-сани'''|İstinad edilən səhifəyə keçid|1}}
  | başlıq          = XVIII əsrin ikinci yarısında Azərbaycan-Gürcüstan münasibətləri tarixindən
  | orijinal        =  
  | orijinal        =  
  | link            = https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XVII/1620-1640/Ist_oss_dok_mat/1-20/1.htm
  | link            =  
  | vikimənbə      =  
  | vikimənbə      =  
  | cavabdeh        = издание Д. Чубинова
  | cavabdeh        =  
  | nəşr            =  
  | nəşr            = Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Tarix İnstitutu
  | yer            = Санкт-Петербург
  | yer            = Bakı
  | nəşriyyat      =  
  | nəşriyyat      = Elm
  | il              = 1854
  | il              = 1985
  | cild            =
  | cild            =
  | səhifə          =
  | səhifə          = 38 – 45
  | sütunlar        =
  | sütunlar        =
  | səhifələr      =  
  | səhifələr      = 116
  | seriya          =
  | seriya          =
  | isbn            =  
  | isbn            =  
  | doi            =  
  | doi            =  
  | tiraj          =  
  | tiraj          =  
  | archiveurl      = https://web.archive.org/web/20220121051711/https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XVII/1620-1640/Ist_oss_dok_mat/1-20/1.htm
  | archiveurl      =  
  | archivedate    = 15 May 2014 - 21 Jan 2022
  | archivedate    =
  | ref            = Орбелиани П.
  | ref            = Həmidova Ş.P.
}}
}}
# {{ATŞCX|4|37| Ханы Хойские. Материалы к родословной и биографиям|Исмаилов Э.Э.|ref=İsmayılov E.E.|ru}}


{{Yoxlanılmış məqalə}}
{{Yoxlanılmış məqalə}}